2017 yılında hayatımıza giren yeniliklerden bir de Bitcoin oldu. Hakkında çok şey konuşuldu ve sanıyorum önümüzdeki yıllarda da konuşulmaya devam edecek. Çünkü, Bitcoin para anlayışımızı tamamen değiştiren bir olgu olarak karşımıza çıktı.
Şu an için en çok merak edilen konulardan bir tanesi güvenilir olup olmadığı. Dünyada pek çok ülke Bitcoin‘e karşı olumlu bakarken, bazı ülkeler vatandaşlarını Bitcoin‘in arkasında bir merkezi otoritenin olmaması ve Bitcoin‘in herhangi bir fiziki varlık ile ilişkili olmaması konusunda uyarmaktadır.
Bitcoin ve Gümrük Tarifesi
Bir Gümrük Müşaviri olarak benim merak ettiğim konu ise ticarete konu olan, gözümüzle gördüğümüz ve elimizle tuttuğumuz her emtianın bir gümrük tarife pozisyonu olduğuna göre, acaba Bitcoin’in de bir tarife pozisyonu var mı?
Bu sorunun cevabını verebilmek için öncelikle Para Çeşitleri ve Bitcoin hakkında biraz bilgi sahibi olmamız gerekiyor.
Türkiye’de, Bitcoin hakkında en detaylı akademik çalışma, Sermaye Piyasası Kurulu Araştırma Dairesi tarafından 2016 Aralık ayında yayınlanmıştır. Araştırma raporunda yer alan tanımlarından yola çıkarak ben de bu makalemde Para Çeşitleri ve Bitcoin’in gümrük tarife pozisyonlarını belirlemeye çalıştım.
Para Nedir?
Mal ve hizmetlerin takası için kullanılan en yaygın araçtır.
Para Çeşitleri Nelerdir?
Emtia Para
Değeri, yapıldığı üründen gelen paralara “emtia para” denir. Emtia paralar fiziksel varlıklardır. Dünya üzerinde farklı bölgelerde ve farklı zamanlarda, fildişi, çay, sigara, tuz, inci, vb. emtia paralar bin yıllar boyunca para olarak kullanılmıştır. Tüm zaman ve mekânlarda en yaygın olarak kabul gören emtia para ise, altın ve gümüş olmuştur.
Gümrük Tarife Cetvelimizde Emtia Para olarak kullanılan Fildişi 05.07, Çay 09.02, Sigara 24.02, Tuz 25.01, İnci 71.01, Gümüş 71.06, Altın 71.08 tarife pozisyonunda yer almaktadır.
Temsili Para
Para olarak doğrudan veya alaşımlı değerli metal kullanmanın pek çok zorluğu olduğundan, emtia para sistemi zaman içerisinde temsili para sistemine evrilmiştir. Altın ve gümüş tacirleri veya bankalar, karşılığında emtia para olan, istendiğinde emtia paraya çevrilebilen temsili paralar basmışlardır. Altına dayalı mali sistemde, yasal para veya sertifika basanlar, bastıkları toplam değerin, sabit bir oranda karşılığını altın/gümüş olarak tutarlar.
Tarihte bugünkü anlamıyla ilk banknot olan “Jiaozi” 10.yüzyılda Çin’de Song Hanedanlığı döneminde basılmış olup, altın paralarla birlikte kullanılmıştır.
17.-19. yüzyıllar boyunca, Avrupa’da kâğıt paralar veya kâğıt sertifikalar yasal otoriteler tarafından basılmış, kullanımı özendirilmiştir. Altına dayalı mali sistemde, ülkelerin kâğıt paralarının değeri doğrudan altına bağlıdır.
Temsili Para olarak kullanılan “Banknotlar” ve “Kıymetli evraklar” tarife cetvelimizde 49.07 tarife pozisyonunda yer almaktadır.
İtibari Para
1.Dünya savaşı sonrası, 1944’te, 44 ülkenin katılımıyla, Amerika Birleşik Devletleri, New Hampshire eyaleti, Bretton-Woods’da, Birleşmiş Milletler Mali ve Finans Konferansı düzenlenmiştir. Bu konferansta, pek çok ülkenin kendi para birimini Amerikan dolarına endeksli itibari para yapması ve Amerikan Dolarının ise altına dayalı olmasına devam etmesi kararlaştırılmıştır. Başka bir deyişle, altına dönüştürülebilen tek para biriminin dolar olmasına, diğer para birimlerinin değerlerinin de dolara göre ayarlanmasına karar verilmiştir.
Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Richard Nixon, 1971 yılında Amerikan Dolarının, altın karşılığının bulundurulması zorunluluğunu kaldırdı. Günümüzde ülkelerin dolaşımda bulunan paralarının, altın karşılıklarının olma zorunluluğu yoktur. 2012 itibarıyla, Amerikan Doları para arzının sadece %4.46’sının, İngiliz Sterlini’nin ise %4.05’inin altın karşılığı vardır.
Özetle; altındaki imzalara, düzenlendiği kâğıdın taklit edilemeyeceğine ve merkezi otoriteye güven üzerine kurulmuş, mal ve hizmet alışverişi için kullanılan kâğıt paraya itibari para denir. Şekil olarak temsili paralara benzeseler de itibari paralar altın veya gümüşe dayalı değillerdir.
İtibari Para olarak kullanılan “Kâğıt Paralar” tarife cetvelimizde 49.07 pozisyonunda yer alırken, “Metal Paralar” 71.18 tarife pozisyonunda sınıflandırılmaktadır.
Alternatif Para
Alternatif para birimleri geleneksel para sistemlerine alternatif olarak kullanılan özel para birimleridir. Deyim yerindeyse, bu paralar geleneksel ve yaygın para sistemlerine karşı isyancıdırlar. Geniş değerlendirecek olursak, bankacılık sistemleri kullanılmadan gerçekleştirilebilen borç ödeme şekline, alternatif para sistemi denebilir.
Alternatif para birimleri birey, kurum veya kuruluşlar tarafından, genelde ortaya çıktığı bölgedeki üretimi artırmak, ticareti geliştirmek ve bölge ekonomisini canlandırabilme amacıyla bir nevi ihtiyaçtan ötürü oluşur. Oluşturulan özel para birimi, bölge halkları tarafından kabul gördüğünde doğal bir şekilde yaygınlaşır ve kullanımı da artar.
Kanada’da Canadian Tire parası, ABD’nin Massachusetts eyaletinde kullanılan BerkShare, İngiltere’de Bristol Pound ve Hollanda Amsterdam’da Makkie en bilinen alternatif para birimleridir.
Yetkili bir makam tarafından tedavüle çıkarılması koşuluyla Alternatif Para olarak kullanılan “Kâğıt Paralar” 49.07 pozisyonunda yer alırken, “Metal Paralar” 71.18 tarife pozisyonunda sınıflandırılmaktadır. Yetkili bir makam tarafından tedavüle çıkarılmayan ve resmi tedavül vasıtası olarak kullanılmak amacıyla hükümet kontrolü altında bastırılmayan Alternatif Paralar gümrük tarife cetvelimizde “koleksiyon eşyası” olarak 97.05 pozisyonunda yer alırlar.
Dijital Para
Dijital paralar, elektronik olarak saklanan ve transfer edilebilen paralardır. Banka hesabımızdaki dijital para kâğıt paraların temsilidir. Bankaların her yerde her zaman hazır ve nazır olması, elektronik paranın yaygınlığı ve fiziki paranın kullanımdan neredeyse kalkması, dijital parayla gerçek fiziki paranın arasındaki farkı ortadan kaldırmak üzeredir. Altından, altına dayalı kâğıt paraya, ondan itibari paraya, sonrasında ise dijital paraya geçiş, bilişim teknolojilerinin gelişmesi ile mümkün olmuştur. Paranın soyutlaşması ve kavramsallaşması, insanlık tarihinden bu yana sürüp gitmektedir.
Fiziksel parayla yapılan işlemlerin azaldığı günümüz dünyasında, geleneksel paranın da dijitalleştiği pekâlâ iddia edilebilir. Dijital paraların saklanması ve transfer işlemleri, merkezi olabildiği gibi dağıtık da olabilir. Merkezi dijital para işlemlerini, merkezi bir güç, otorite veya program denetler, gerçekleştirir.
Dijital paraların en yaygın kullanımı kredi kartı ve POS (Point Of Sale) cihazları ile yapılmaktadır. “Kredi kartları” tarife cetvelimizde 85.23 pozisyonunda sınıflandırılırken, “Satış noktası terminalleri (POS makinaları)” 84.70 tarife pozisyonunda yer almaktadır.
Sanal Para
Sanal paralar dijital paradırlar, ancak sanal paraların temsil ettikleri bir fiziksel gerçeklik yoktur. Sanal para dışındaki dijital paralar ise itibari kâğıt paraları temsil ederler.
Sanal paranın tanımı üzerinde literatürde karmaşa vardır. Avrupa Merkez Bankası’nın 2012’de yaptığı tanıma göre sanal para; “genellikle geliştiricileri tarafından kontrol edilen, sınırlı sanal grup üyeleri tarafından benimsenip kullanılan, düzenlenmemiş/regüle edilmemiş, dijital paradır”. Şubat 2015’te revize edilen tanıma göre ise sanal para, “Herhangi bir merkez bankası, kredi kuruluşu veya e-para kuruluşu tarafından ihraç edilmediği halde, bazı durumlarda paranın yerine kullanılabilen bir değerin dijital temsilidir”.
Yine 2014’te Avrupa Bankacılık Otoritesi’nin tanımına göre sanal para; “Bir merkez bankası veya kamu otoritesi tarafından ihraç edilmediği halde, doğal olarak veya yasal kişiler tarafından ödeme, transfer, saklama ve elektronik transfer şekli için kabul gören, karşılığının olması da şart olmayan değerin dijital temsilidir”.
Amerikan Hazine Bakanlığı’na göre sanal para; “Gerçek paranın tüm özelliklerini taşımadığı halde, bazı ortamlarda para gibi kullanılabilen değişim medyasıdır”.
Sanal paraların temsil ettikleri fiziksel bir varlık olmadığı, sadece elektronik veri şeklinde bir değeri temsil ettiği için gümrük tarife pozisyonundan söz edemeyiz. Ancak, sanal paralar bir veri ya da komut yüklü bilgi taşıyıcıları içerisinde (flashdisk vb.) muhafaza edildiğinde, “taşınabilir elektronik veri depolama birimi olarak” 8523.51 tarife alt pozisyonunda sınıflandırılabilirler.
Kripto-Para (Şifreli-Para)
Kriptografik/şifreli olarak güvenli işlem yapmaya ve ek sanal para arzına olanak sağlayan dijital değerlere kripto-para denir. Kripto-paralar alternatif para birimidirler, dijitaldirler ve aynı zamanda sanal paradırlar.
Sıklıkla Bitcoin ve türevleri ile dijital ve sanal paralar karıştırılmaktadır. Bitcoin ve türevleri dışındaki dijital ve sanal paralar, kendi başlarına para birimi değillerdir, temsil ettikleri ülkenin ulusal para birimine dayalıdırlar ve o ülkenin merkezi otoritelerince düzenlenip denetlenebilirler. Bitcoin ise kendiliğinden bir para birimidir, hiçbir merkezi otorite tarafından düzenlenip denetlenemez.
Kripto-paralar, merkezi elektronik paraların ve bankacılık sistemlerindekinin aksine, merkezi olmayan yapıdadırlar. Merkezi olmayan bu yapının kontrolü Blok-Zincir (BlockChain) işlem veritabanları tarafından gerçekleştirilir.
Kripto paralar da aynı sanal paralar gibi fiziksel bir gerçekliğe sahip olmayıp, sadece elektronik veri şeklindeki bir değeri temsil ettiği için gümrük tarife pozisyonundan söz etmek mümkün değildir.
Bitcoin Nedir?
Bitcoin, her yerde herkese anında ödeme imkânı sunan, merkezi olmayan dijital kripto-paradır. Bitcoin, dijital para ekonomisini oluşturan kavramlar ve konular bütünüdür. Bitcoin sistemi, açık kaynak kodlu yazılımlardan oluşur. Yazılımlar laptop ve akıllı cep telefonu dahil geniş bir yelpazedeki işlemcilerde çalışırlar. Tamamen dijital olup, fiziki temsiline ihtiyaç yoktur.
Bitcoin, fiziki temsile ihtiyaç duymayan, açık kaynak veri kodlarından oluşan, kripto bir para olduğu için gümrük tarife pozisyonundan söz edemeyiz. Ancak, Bitcoin üretiminde ve saklanmasında kullanılan bir takım donanım ve cihazlar için gümrük tarifesi söz konusudur.
Bitcoin Cüzdanı
Bitcoin‘in dayandığı teoriler oldukça teknik içerikli olsalar da kullanımı çok kolaydır. Cüzdan (wallet) programlarından herhangi bir tanesini yükleyip, Bitcoin alıp-satmaya ve transfer etmeye hemen başlanabilir. Bitcoin cüzdanları, kişilerin sahip olduğu Bitcoin‘leri saklayan ve üzerinde işlem yapılmasına olanak sağlayan programlardır.
Bitcoin Cüzdanlar, bilgisayar ve cep telefonlarında kullanılan yazılım programları şeklinde olabileceği gibi kâğıt ortamına basılabilen cüzdanlar veya özel donanım olarak üretilen Bitcoin cüzdanları da vardır. Kâğıt cüzdanlar hırsızlığa açıktırlar, fotoğrafını çeken birisi dahi, cüzdanı ele geçirebilir. Buna engel olmak için, gizli anahtar, cüzdan sahibinin ezberindeki bir cümle ile şifrelenebilmektedir.
Sanal olarak üretilen Bitcoin cüzdanları için gümrük tarife pozisyonundan söz etmek mümkün değildir. Kâğıt ortamında oluşturulan cüzdanlar 48.20 pozisyonunda yer alırken, özel donanım olarak üretilen Bitcoin cüzdanları, taşınabilir elektronik veri depolama birimi olarak 8523.51 tarife alt pozisyonunda sınıflandırılabilirler.
Bitcoin ATM’leri
Gittikçe yaygınlaşmakta olan, Bitcoin ATM’lerinden Bitcoin almak da mümkündür. 2013 yılı sonlarında Türkiye’de, İstanbul Atatürk Havalimanı’nda da bir Bitcoin ATM’si hizmete girmiştir. Bitcoin ATM’leri genellikle, nakit veya kredi kartı ile Bitcoin adreslerine, Bitcoin transfer eden makinelerdir. Bitcoin ATM’leri, Bitcoin adresinin QR kodunu da okuyabilecek teknik donanımlara sahiptirler, bu sayede uzun ve karmaşık Bitcoin adreslerinin tuşlanmasına gerek kalmaz.
Bitcoin ATM’leri gümrük tarife cetvelimizde 84.72 tarife pozisyonunda sınıflandırılmaktadır.
Fiziki Bitcoin
Fiziksel olarak altın, gümüş ve bronz olarak Bitcoin‘ler de üretilmiştir. Genellikle para koleksiyonerlerinin ilgi odağıdır. Yüz yüze yapılan işlemlerde kullanılmak üzere tasarlanmışlardır. Fiziki Bitcoin‘lerin arkasında, bir Bitcoin cüzdan adresi ve gizli anahtar hologram olarak vardır. Gizli anahtar olmadan, Bitcoin‘in dijitalleşmesi mümkün değildir. Gizli anahtara ulaşmak için ise fiziki Bitcoin‘in üzerindeki hologramı kırmak gerekir. Başka bir deyişle, fiziki Bitcoin elden ele defalarca kullanılabilir ancak dijitalleşmesi istenirse tek kullanımlıktır.
Fiziksel olarak kullanılan Bitcoin’ler, resmi tedavül vasıtası olarak kullanılmak amacıyla hükümet kontrolü altında bastırılmadıkları için gümrük tarife cetvelimizde “koleksiyon eşyası” olarak 97.05 pozisyonunda sınıflandırılırlar.
Bitcoin Madenciliği
Bitcoin madenciliği, sisteme yeni Bitcoin arz etmenin, hileli işlemleri engellemenin, olmayan Bitcoin‘leri harcatmamanın ve çifte harcamayı engellemenin yoludur. Henüz onaylanmış Bitcoin transfer işlemlerinin, Blok-Zincir’e yani küresel hesap defterine işlenmesini Bitcoin madencileri yaparlar. Blok-Zincir‘de bir bloğa yazılmış olan bir işlem onaylanmış demektir ve artık transfere konu olan alıcı tarafından kendisine gönderilen Bitcoin kullanılabilir durumdadır. Blok-Zincir‘e bloğunu ekletecek olan madenci, yeni blokla arz edilen parayı ve Bitcoin işlemlerindeki işlem masrafını alarak ödüllendirilir.
Bitcoin bir merkezden üretilmez, Bitcoin arzı, merkezi olmayan küresel ağdaki gönüllü bilgisayarların işlemci güçleriyle yapılır. Açık kaynak kodlu madenci yazılımını çalıştırarak, Bitcoin ağına dahil olan herkes, isterse madenci olabilir ve Bitcoin üretebilir. Bitcoin‘ler, madencilik adı verilen, transfer işlemleriyle uğraşırken karmaşık bir matematik problemini, birbirleriyle yarışarak çözen, madenciler aracılığıyla arz edilir. Problemi çözen madenci belli miktar Bitcoin ile ödüllendirilir. Problem sürekli olarak zorlaşır ve madencilere verilen ödül yaklaşık her dört yılda bir yarıya iner. Maksimum BTC sayısı 21 milyonla sınırlıdır. Hiç kimse, hiçbir otorite, Bitcoin sistemine dışarıdan para arz edemez.
2009’dan bu yana gerçekleştirilen tüm transfer işlemleri, Blok-Zincir adı verilen, küresel hesap defterinde tutulur. Blok-Zincir, merkezi bir kayıt ve kontrol mekanizması olmadan değer üretilmesini, transfer edilmesini ve saklanmasını sağlar. Bu defteri, dileyen herkes tutabilir, inceleyebilir, işlemlerin doğruluğunu kontrol edebilir. Bu deftere kayıtları madenciler yazarlar, başka bir deyişle Bitcoin ağının güvenliğini madenciler sağlarlar. Blok-Zincir dağıtık, açık ve güvenilir mutabakat sistemidir.
İlk başlarda, kişisel bilgisayarların merkezi işlem birimi (CPU), madencilik yapmak için yeterli iken, artan zorluk derecesi sebebiyle, kısa zamanda CPU kullanımı yetersiz gelmeye başlamıştır. Bunun üzerine bilgisayarların matematik işlemlerinde daha hızlı olan grafik kartlarının (GPU) kullanılması gündeme gelmiştir. Ancak GPU’ ların elektrik sarfiyatının CPU’lardan fazla olması, Bitcoin madenciliğinin masraflı olmaya başlamasının ilk göstergelerinden olmuştur.
ASIC (Application‐Specific Integrated Circuit) Makineler
Günümüzde ise uygulamaya özel tasarlanmış entegre devreler (ASIC, Application‐Specific Integrated Circuit) madencilik için kullanılmaktadır. ASIC makinelerinin elektrik sarfiyatı yüksektir, çok ısınırlar, gürültülüdürler.
Intel tabanlı bir ev bilgisayarının özetleme kapasitesi, ortalama 10-30 M/s olup bu kapasite, bir ASIC donanımının yaklaşık olarak milyonda biridir. Bu sebeple, evlerdeki PC’lerden madencilik yapmak ekonomik değildir, madencilik için özel tasarlanmış ASIC donanımlarından satın almak gerekmektedir. Bu donanımlar için gereken elektrik ve ilk yatırım maliyetleri göz önünde bulundurularak, madenci olup-olmamaya karar verilir.
ASIC (Application‐Specific Integrated Circuit) Bitcoin Miner Donanımlarının Sınıflandırılması
ASIC (Application‐Specific Integrated Circuit) Bitcoin Miner olarak adlandırılan ve Bitcoin madenciliğinde kullanılan bu donanımlarla ilgili olarak, Gümrükler Genel Müdürlüğü’nün 21.12.2018 tarihli 40041123 sayılı yazısında özetle “8471.80.00.00.00 GTİP’inde sınıflandırılan “antminer” cinsi eşya ve “ekran kartı” cinsi eşya ile 8504.40.30.10.19 GTİP’inde sınıflandırılan “güç kaynağı” cinsi eşya mer’i gümrük, dış ticaret ve sair mevzuat hükümlerine tabi olup, bu eşyanın üzerlerinde ‘Bitcoin’ veya ‘BTC’ gibi ifadeler yer alması ve bu eşyanın sanal para üretiminde kullanılması eşyanın niteliğini değiştirmemekte ve hâlihazırda bahse konu eşyanın sanal para üretiminde kullanılması noktasında ithalatına veya ihracatına ilişkin olarak yasaklayıcı ve/veya kısıtlayıcı bir mevzuat hükmü bulunmamaktadır.” denmektedir. (Bkz. Kripto Para Makinesi İthalatı ve İhracatı)
Görüleceği üzere, bir eşyanın gümrük tarife pozisyonundan söz edebilmemiz için öncelikle ticarete konu olması, diğer taraftan da gözle görülüp, elle tutulur fiziki bir varlığının olması gerekiyor. Bu durumda, tamamen sanal ve elektronik bir veri olarak üretilen kripto-paraların gümrük tarife pozisyonundan söz etmemiz mümkün görünmüyor.
Gümrük işlemleriyle ilgili önemli olan diğer bir husus da Bitcoin’in gümrük işlemlerinde kullanılıp kullanılmayacağıdır. Bitcoin, T.C. Merkez Bankası tarafından yabancı para birimi olarak henüz kabul edilmediği için Gümrük Kanunu’nun 30.uncu maddesine istinaden, ithalat ve ihracat işlemlerinde Bitcion olarak düzenlenen faturaların gümrük işlemlerinde kullanılması şu an için mümkün değildir.
Mustafa SEZEN
Gümrük Müşaviri
Kaynak: Sermaye Piyasası Kurulu Araştırma Dairesi -Kripto-Para Bitcoin -Dr. Abdurrahman ÇARKACIOĞLU-Araştırma Raporu-Aralık 2016